Vườn Quốc Gia Tam Đảo - tamdaonp.com.vn

Trong các cánh rừng ẩm của Tam Đảo, có một loài sinh vật nhỏ bé nhưng đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với hệ sinh thái rừng, đó là chim Hút mật cổ đỏ (Aethopyga siparaja), thuộc họ Hút mật (Nectariniidae).Mặc dù có kích thước chỉ khoảng 6–10 gram, nhưng chúng sở hữu những thích nghi tiến hóa tinh vi giúp khai thác mật hoa và đồng thời trở thành “người vận chuyển phấn hoa” của núi rừng.Điều thú vị là chim hút mật và hoa đã cùng nhau tiến hóa hàng triệu năm, tạo nên một mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau đầy tinh tế - minh chứng rõ rệt cho sự cân bằng mong manh của tự nhiên mà chúng ta cần bảo vệ.

 

1. Những thích nghi tiến hóa đặc biệt của chim Hút mật

 

• Mỏ cong – mở khóa những bông hoa ống sâu

Chim hút mật có mỏ dài và cong, được chọn lọc qua thời gian để phù hợp với cấu trúc ống hoa sâu. Đây là ví dụ đặc trưng của chọn lọc tự nhiên:Loài nào có mỏ phù hợp → tiếp cận được nhiều mật hơn → tồn tại và sinh sản tốt hơn.

 

• Lưỡi dạng ống – “máy bơm mao dẫn” tự nhiên

Lưỡi của chúng tách thành hai rãnh nhỏ, hút mật cực nhanh nhờ cơ chế mao dẫn. Nhiều nghiên cứu mô tả đây là dạng lưỡi “tiến hóa cao cấp” trong thế giới chim. (Nguồn: Báo Mới phân tích về cơ chế tiến hóa của lưỡi động vật, 2024)

 

• Bộ lông rực rỡ – kết quả của chọn lọc giới tính

Các loài đực thường có màu sặc sỡ, ánh kim. Các nghiên cứu tiến hóa chỉ ra rằng sự đa dạng màu sắc này liên quan chặt chẽ với tốc độ phân hóa loài. (Nguồn: Systematic Biology, 2024)

 

• Trao đổi chất “siêu tốc”

Một số loài hút mật có tỷ lệ trao đổi chất cao hơn 147% so với loài chim sẻ điển hình cùng kích thước. (Nguồn: The Condor,PDF lưu trữ tại SORA – UNM)

Ngoài ra, nghiên cứu đo tiêu thụ oxy ở chim Hút mật Nectarinia chalybea cho thấy: khi nhiệt độ môi trường thay đổi từ 7°C lên 35°C, mức tiêu thụ oxy ban đêm có thể giảm 50%, khối lượng trung bình: 8,36 g. (Nguồn: NISC – Journal of African Zoology)

 

  

 

  

 

2. Chim Hút mật và hoa – một mối quan hệ cộng sinh hoàn hảo

 

• Hoa cần chim – chim cần hoa

Chim hút mật không thể sống thiếu mật hoa. Nhưng ngược lại, nhiều loài hoa ống sâu trong rừng không thể thụ phấn nếu thiếu chim.

Khi chim chui mỏ vào ống hoa:phấn hoa dính lên đầu, cổ và được mang đến bông hoa khácgiúp cây tạo quả và hạt.

 

• Mật hoa tiến hóa để phù hợp với loài hút mật

Các loài chim hút mật thường tìm đến các hoa có:

lượng mật: 10–30 µL,nồng độ đường: ~15–25%,tỷ lệ sucrose khoảng 40–60%. (Nguồn: Functional Ecology, PubMed, 2007)

 

• Hoa thay đổi theo từng vùng – bằng chứng chọn lọc địa lý

Nghiên cứu về hoa Babiana ringens cho thấy:

nơi có nhiều chim lớn → hoa tiến hóa cuống to và dài hơn; nơi khác → hoa nhỏ hơn,

cho thấy áp lực chọn lọc khác nhau theo từng khu vực. (Nguồn: Proceedings of the Royal Society B, PubMed, 2019)

 

3. Bài học sinh thái: tất cả đều liên kết với nhau

 

Chim hút mật là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới thụ phấn. Nếu chúng biến mất:nhiều loài hoa ống sâu không đậu quả,thực vật tái sinh kém,côn trùng thay đổi số lượng,toàn bộ rừng bị ảnh hưởng.Đó là lý do mối quan hệ chim – hoa được xem là mô hình điển hình của tiến hóa đồng hành (co-evolution).

 

4. Ý nghĩa đối với bảo tồn Vườn quốc gia Tam Đảo

 

Tam Đảo với độ cao biến thiên lớn và thảm thực vật phong phú là điều kiện lý tưởng để nhiều loài chim hút mật sinh sống. Bảo tồn hệ sinh thái tại đây đồng nghĩa với bảo tồn hàng loạt mối quan hệ tự nhiên đã hình thành qua hàng triệu năm.

 

Cần thực hiện đồng bộ các giải pháp:

✓ Bảo vệ rừng nguyên sinh có nhiều loài hoa ống;

✓ Phục hồi các sinh cảnh bị suy giảm;

✓ Khảo sát quần thể chim hút mật tại Vườn quốc gia Tam Đảo;

✓ Truyền thông cho du khách về vai trò của loài chim này;

✓ Hạn chế các hoạt động gây phân mảnh sinh cảnh.

 

Nếu mắt xích “chim hút mật” suy yếu, rất nhiều mắt xích khác của rừng Tam Đảo sẽ bị tác động theo.

Chim hút mật là một trong những ví dụ rõ nét nhất về sự tiến hóa tinh vi của tự nhiên.

Sự tồn tại của chúng và những loài hoa ống sâu là minh chứng cho quy luật: không có loài nào sống một mình - thiên nhiên tồn tại nhờ sự phụ thuộc lẫn nhau.

Bảo vệ Vườn quốc gia Tam Đảo chính là bảo vệ những mối quan hệ tiến hóa quý giá ấy để rừng xanh tiếp tục nở hoa và những cánh chim hút mật vẫn còn cất tiếng líu lo trên những tầng cây mờ sương, ảo ảnh./.

 

Sưu tầm và tổng hợp Nguyễn Xuân Tuấn TTGDMT&DV